I denne oppgåva skal eg prøve å fortellje om nokre moglegheiter du har for å kjøle ned datamaskina di. I byrjinga var det ikkje nødvendig med mykje kjøling. Prosessorane hadde berre ei ribbe for å lede varmen litt vekk. Dette virka fint heilt til Pentium 1 kom. Då byrja ytelsen å kome opp på eit so høgt nivå at det vart behov for meir kjøling. Det vart svært store problem rundt omkring med dei pentiumane som kun hadde den tradisjonelle ribba. Då byrja dei å forme ribba slik at dei fekk sett ei vifte oppå. Då fekk dei flytta lufta frå den varme prosessoren slik at den ikkje vart overoppheita. I dag er det standard med kjøling på både grafikkort og prosessoren. I tillegg er det ikkje uvanleg at det er ei vifte på chipsettet på hovedkortet. Prosessoren har som regel ei ribbe og ei vifte. Grafikkortet har som regel også ribbe og vifte, men ettersom det er begrensa med plass ned til PCI-slotsen er den som regel svært liten (ofte rundt vifta). Eg har ikkje noko om ekstra om skjermkortkjøling, ettersom dette kun er nødvendig for dei som vil overklokke det veldig mykje. Dei fleste skjermkort kan overklokkast ein del sjølv med originalkjøling.

CPU-kjøling

Det som er viktigast å kjøle i pc’en er CPU’en (eller prosessoren). Det er også her du har flest moglegheiter. Om du ikkje skal bedrive noko overklokking treng du mest sansynleg ikkje noko meir en ei vanleg vifte oppå ein sokkel. Dette burde vere nok kjøling for dei fleste (forutsett at det er ei kraftig nok vifte). Om du skal overklokke eller av andre grunnar treng kraftigare kjøling er vannkjøling (side 6-7) eit alternativ du bør vurdere. Eit peltier-element kan også vurderast (for dei som treng spesielt mykje kjøling) (les meir om peltier på side 10). For dei som ikkje treng ekstra kjøling er det eit utall med valg. Eg skal presentere nokre moglegheiter frå forskjellige produsentar.

Mist har ein modell som ser ganske interresant ut. Den brukar to vifter (ei på kvar side. Dette er nok til at denne vifta ser lovandes ut. Viftene er frå produsenten Papst og er av størrelsen 60x60 mm. Dei har eit turtal på 2650rpm og kan med det flytte på 11CFM i timen. Dette gjer dei med berre 16 dB kvar. Dette vil sei at ”Silent Twin” er eit svært godt alternativ om du ønskjer ein stille PC. Utifrå overklokking.no’s test kjølar den også svært godt om du tek med i beregninga det lave støynivået. Mist Silent Twin er beregna på AMD-prosessorar med socket A.

Sibak er ein relativt ny produsent av kjøleutstyr. Dei har 3 modellar som er tilgjengelege i norge. Den modellen som du her får sjå er noko spesiell ettersom den i likheit med modellen som er vist ovanfor har 2 vifter. Sibak’s modell ser noko betre gjennomtenkt ut. Den brukar 50x50 mm. Som er eit hakk mindre en dei som er brukt på mist’s modell. Dette gjer at dei må ha eit høgare turtal for å flytte like mykje luft. Desse viftene har eit turtall på 4800rpm og skal kunne flytte 12,25 CFM. Dette vil sei at mist er eit betre alternativ om du gjeng etter CFM pr. dB. Sibak’s AT-1515 B er berekna til AMD-prosessorar med socket A.

Zalman er ein velkjent vifteprodusent og denne kjølaren ser absolutt interresant ut. Den har ein skjerm til å lede varm luft frå prosessoren vekk, eventuelt ut frå kabinettet og difor burde dette vere eit godt alternativ til andre kjølarar. 5700d Cu, som denne modellen heiter er av overklokking.no vurdert som eit godt produkt. I tillegg til at den virkar godt ser den veldig stilig ut inne i kabinettet (spesielt om du har eit plexiglas).

Thermaltake Volcano 7 er ein kjøler som er laga til både Pentium 4 system og AMD sin socket A. Den har ei ribbe i kopar og ei vifte som kan regulerast frå 3000 til 6000 rpm med hjelp av ein regulator som fyl med. Den kan opptil 49 CFM og har eit støynivå som strekkjer seg frå 24-47 dB. Overklokking.no konkluderar med at den kjølar ganske bra sjølv på lavaste rpm.

Vannkjøling

Vannkjøling er eit godt alternativ for dei som treng litt ekstra kjøling. Ulempa er at det er litt meir avansert en luft-kjøling. Medan du med luft-kjøling berre treng vifter plassert på strategiske stadar må du med vann-kjøling ha fleire komponent. Effekten er mykje betre en med berre vifter.

Komponenta du treng er som fylgjer:
· Radiator (til å kjøle ned det roterande vatnet).
· Kjøleblokk (til å lede varmen frå CPU over i vatnet).
· Slangar (til å lede vatnet rundt).
· Koblingar (mellom slangane og dei andre delane).

Når du har alle delane er det berre å sette i gong å montere.

Kjøleblokka skal på prosessoren og må festast. Den kan anten skruast fast eller den kan festast med clips. Dette kjem an på kva type prosessor/hovedkort det er, og også sjølvsagt kva blokk du har kjøpt. Under er det bilete av ei blokk (Maze 3). Her er blokka ferdi montert og som du ser er slangane kobla til. Slangane bør vere korte og tjukke.

Her ser du at blokka er festa med skruar i kvart hjørne. Det er sjølvsagt svært viktig at alt er festa godt. Slangane er spesielt viktig ettersomt det ville vært svært kjedeleg om det byrja å pumpe vatn utover maskina.

Slangane ledar vatnet ved hjelp av ei pumpe igjennom ein radiator og eventuelt inn i ein vanntank. Pumpa er eit svært viktig element i eit system med vannkjøling. Om pumpa stoppar vil sirkulasjonen stoppe og dermed også kjølinga. Heile prinsippet i vann kjøling er at du varmar opp vatnet, pumpar det rundt til ein kjøleplass og så rundt igjen. Øverst på neste ark kan du sjå ei skisse over korleis ein kan sette opp eit vannkjølings-system.

Til pumpe kan du bruke kva som helst. Det som er viktig er at den er kraftig nok til å pumpe vatnet rundt, og at levetida er long. Om du har ei pumpe med kort levetid kan du risikere at den stoppar og dermed stoppar også kjølinga di. Dette kan føre til død og fordervelse for CPU’en.

Her er eit bilete av ein radiator.

Dette er ein Black Ice Extreme 2 frå produsenten HWLabs. Dette er ein av dei sjeldne produsentane som lagar radiatorar beregna til bruk i datamaskinar.

Radiatoren er den delen i systemet som kjølar ned vatnet. For å kjøle ned vatnet som strøymar igjennom radiatoren brukar vi vifter. Radiatoren på biletet er designa for 4 vifter. 2 på kvar side.

Når du har desse delane kan du sette opp eit vannkjølingsystem.

Ein ting som er verdt å tenke på ved vannkjøling er at det kan oppstå kondens (det dannar seg fuktigheit). Dette er svært viktig å passe på ettersom vatn og datamaskiner ikkje er gode venar.
Ram-kjøling

Det er også mogleg å kjøle ram-brikkar. Om du har SD-RAM er det svært lite å hente på å kjøle ram’en. Men om du har DDR-RAM (som er raskare og difor også varmare), kan det være litt å hente.

Under er det bileter av 2 forskjellige kjølarar frå Thermaltake.

Det fyrste settet som kom var det til venstre. Det er (utifrå det eg har funne ut) det fyrste settet med ramkjøling. Dette settet vart laga i aluminium. Settet til høgre er stort sett det same, med unntak frå at det er i kopar. Kopar ledar varme betre en aluminium og ein burde difor få betre ytelse. Begge desse setta er testa på www.overklokking.no. Eg gjer oppmerksom på at det er kun det nyaste (tilvenstre) som er i salg i dag.

I tillegg til Thermaltake har også Collermaster laga ei løysing for RAM-kjøling. Eg har dessverre ikkje funne nokon testar av dette produktet, men eg kan tenke meg at Thermaltake er noko betre. Dette fordi det i deira produkt også fyl med ribbe til minnet på grafikkortet.

Overklokking.no testaThermaltake’s produkt på ein 256Mb Crucial PC2700 som køyrer på 333mhz. På denne fekk dei ein temperaturforskjell på berre 2-3° C i forhold til utan noko kjøling.

Thermaltake’s produkt har både kjøling til vanlege ram-brikkar og dei som ligg på grafikkortet. Dette er svært bra ettersom det også kan vere behov for å kjøle desse (spesielt om du overklokkar kortet litt). Ein ting som ikkje er så bra er at desse er i aluminium. Overklokking.no planslipte desse kjølarane før dei monterte dei (fordi dei ikkje hadde heilt jamn overflate) og dei fekk ein temperaturforskjell på heile 14,1° C i forhold til når dei brukte original kjøling på eit GeForce 3 kort. Dette seier litt om kva det er å hente ved å kjøle skikkeleg.

Overklokking.no konkluderte med at dette var eit produkt som hadde forholdsvis god effekt. Settet er også ganske stilig, og det hadde sikkert tatt seg godt ut under eit plexiglas. Prisen er på beskjedne 120,- på 3dfxcool.

Peltier

Peltier element er ein teknologi som er lånt frå kjøleskap og frysarar. Det er ei form for aktiv kjøling som er svært effektiv. Peltier vert svært kalde på eine sida og varm på den andre. Det vil sei at du må ha noko som kjølar den sida som vert varm.

Kort fortalt virkar eit peltier element på den måten at elektrona som går igjennom absorberar varme frå eine sida og ledar den til den andre. Det er ingen kjøling i sjølve elementet så temperaturen kan variere med heile 75 grader. Det sei seg sjølv at det då er viktig med kjøling på den varme delen.

Ein annan ting som er viktig når du skal bruke peltier i datamaskinkjøling er å isolere skikkeleg. Enorme temperaturforskjellar kan føre til at det oppstår fuktigheit rundt elementet. Dette kan samanliknast med kondensproblemet ved vannkjøling.

Under er det bilete av eit grafikkort med påmontert peltier-element og ferdig isolert.

Peltier element dreg svært mykje straum og det kan være svæt aktuelt med ei eiga straumforsyning til dette.

Kjølepasta

Ein viktig ting i kjøling er pasta. Det er noko du legg i mellom prosessoren og kjølaren. Dette er for å opnå betre kontakt og dermed betre kjøling. Arctic silver og Nanotherm er dei to som er ledande på dete feltet.

Arctic silver 3 består av 70% sølv. Dette er fordi sølv er ein svært god ledar av varme. Sølvet er mikronesert (oppdelt i veldig små partiklar) so det flyt godt i veska det er oppløyst i. Dette er ei spesiell blanding polysyntetiske oljer som gjer at pastaen flyt godt inn i dei mikrospokiske ujevnheitene i kjøleribba.

Nanotherm Blue II er den pastaen som er nærmast arctic silver 3 i ytelse. Eg har dessverre ikkje funne noko dokumumentasjon på kva denne pastaen er laga av (eg søkte på www.google.com og linkane var ikkje tilgjengelige).

Digital Doc 5

Digital Doc 5 er eit produkt som er til for å styre vifter. Dette er fordi det ikkje alltid er nødvendig å køyre alle viftene på fullt. Dette skapar ein del unødvendig støy. Om du har ein Digital Doc 5 kan du koble opptil 8 vifter og 8 temperaturmålarar på denne. Då kan du stille inn på kva temperaturar viftene skal skru seg på (alle målarane er kobla til kvar si vifte). Då kan du plassere målaren i eit område som vert påverka av den vifta.

I tillegg til å passe på viftene kan du lese av temperaturen rundt i kabinettet og voltstanden på den stilige raude (bakgrunnsopplyste) skjermen.

Digital Doc 5 har også ei lita 40x40 mm vifte og plass til ein 3,5’’ harddisk bak. Dette kan du bruke til å få ei viss kjøling på harddisken, som også generar varme.

Det finst også andre liknande produkt, men eg har valgt å presentere dette ettersom eg har ein sjølv. Eg er svært nøgd med min. Om nokon av temperaturane vert for høge (i forhold til det du har stillt inn) vil Digital Doc’en pipe relativt høgt. Dette gjer at du får ein advarsel før det er for seint. Eg vil tippe at dette har i det minste redda maskina mi frå å gå ned fleire gongar.

Digital Doc 5 kostar kr. 745,- ved www.Microplex.no.

Kabinett-vifter

I tillegg til kjøling rundt dei forskjellige komponenta er det ein svært god idè å ha kabinett-vifter. Dette fører til mykje betre luftgjennomstrøyming og difor lågare temperaturar. Den vanlegaste størrelsen for dette er 80x80 mm. Under har eg presentert to vifter av denne størrelsen. Dei finst også i andre størrelsar. Desto større vifta er desto meir luft flyttar ho. Det vil sei at den kan køyre på lågare omdreiningar og dermed også lavare støynivå.

Delta vifter er for dei som treng ekstrem kjøling, men alikavel ikkje vil byrje med vannkjøling. Vannkjøling har den ulempa at det er ein del meir styr. Derfor er det stort sett berre dei som driv med overklokking som treng.

Eg har sjølv Delta vifte og den har eg kopla på ein eigen brytar slik at eg kan skru den på og av uavhengig av resten av viftene. Når det vert for varmt skrur eg på ”turboen” og temperaturen synk då raskt. 52 dB er uakseptabelt når du skal jobbe med noko.

Ting & Tang

I tillegg til dei produkta og måtane og kjøle på som eg har presentert til no eksisterar det ein god del smarte ”dingsbomsar” som i tillegg til å vere bortimot stilige kan hjelpe på til å senke temperaturen i kabinettet nokre hakk.

Nettopp ein slik ting er det som vert kalt for systemkjøler for slot. Denne vert sett inn istaden for eit vanleg kort og bles luft ut frå kabinettet. Ein fin måte å bruke dette på kan vere i slotten rett under grafikkortet. Slik kan du fjerne den varme lufta som kjem frå vifta der. Den er veldig billeg (kr. 75,- ved microplex.no) og den tek unda 37 CFM.
Dette burde vere ei god invistering om du har ein ledig slot.

Dette er eit anna produkt til harddiskar. Det er ei drevramme som gjer at du kan montere 3,5’’ harddiskar i ein 5,25’’ plass. I tillegg virkar den som ei kjøleramme og er difor ei viftelaus kjøling til harddisken.

Etterord

Eg håpar du ved å lese denne oppgåva har fått ein idè om korleis du kan kjøle datamaskina di. Til slutt vil eg gji deg nokre tips som kan vere lurt å ta med seg.

· Tenk godt igjennom alt.
· Teikn gjerne opp korleis luftstraumane kjem til å gå for å få eit betre overblikk.
· Sørg for at du har stor nok straumforsyning. Mykje kjøling krev som regel mykje straum. Rekn gjerne ut kor mykje straum du kje mtil å bruke før du set opp noko.
· Du treng ikkje alt sjølv om det ser stilig ut. Prøv å tenk på kva du har behov for.

Eg har oppgjitt dei fleste kapasitetane i CFM. Dette er fordi det var ikkje alle viftene som det var opplyst i m3. Utifrå det eg har funne ut er 1 CFM lik 0.02831685 m3 . Eg gjer oppmerksom på at dette er noko eg ikkje er sikker på.

Kjelder

Eg har henta det meste av informasjon frå www.overklokking.no.
Eg har også brukt ein del eigne erfaringa.